Internationaal misschien wel 170 miljoen!
Afgelopen week werd ik door RTL Nieuws geinterviewd om te duiden wat er gebeurde tijdens een politieoptreden in het AZC in Zeist.
Waarschijnlijk heb je de beelden gezien of, als je deze blog wat later leest, staan ze nog op je netvlies.
Een zwangere vrouw wordt door een politieagent weggetrokken en komt hard ten val.
Haar partner reageert direct en valt de agent aan. Binnen enkele dagen gaan de beelden de hele wereld over. Internationale media springen erop.
Francesca Albanese, speciaal VN-rapporteur mensenrechten, reageert op de video met: โIf you tolerate this, then your children will be next!โ.
Ook de Arabische nieuwszender Al Jazeera besteedt online aandacht aan het incident.
Op sociale media buitelen mensen over elkaar heen met meningen, veroordelingen en beschuldigingen. Ook de betrokken agenten en de politieorganisatie krijgen te maken met intimidatie en bedreigingen.
En eerlijk is eerlijk.
Als je die beelden voor het eerst ziet, dan snap ik dat ze iets met je doen. Alhoewel ik wel wat gewend ben, deden ze ook iets met mij.
Maar misschien juist vanwege mijn achtergrond als voormalig geweldsspecialist (IBT-docent) binnen politie en defensie heb ik mezelf aangeleerd om niet direct een oordeel te vormen op basis van enkele seconden beeldmateriaal.
Want dat wat de meeste mensen zien, is namelijk niet het hele verhaal.
Ze zien een scรจne. Niet de complete film.
Michael Kortekaas bij RTL Nieuws over het AZC incident
De fout die we steeds opnieuw maken
In ruim vijfentwintig jaar werken met militairen, politieagenten en specialistische teams heb ik รฉรฉn patroon steeds opnieuw gezien. In dit soort situaties beoordelen mensen vaak het laatste stukje van een incident alsof dat het hele incident is.
- Met een melding en achtergrondinformatie
- Met houding en gedrag
- Soms met dreiging
- Met risico-inschattingen
- Met keuzes die al minuten, soms uren daarvoor zijn gemaakt en soms in een split second gemaakt moeten worden.
Ook in deze zaak weten we inmiddels dat de politie daar niet voor niets aanwezig was.
Agenten kwamen af op een melding van bedreiging en vernieling waarbij sprake was van een mes. Een medewerker van het AZC zou eerder een broodmes hebben afgepakt. Daarnaast waren meerdere agenten aanwezig en was ook een hondengeleider ter plaatse.
Betekent dat automatisch dat alles wat daarna gebeurde goed was?
Nee, zeker niet.
Maar het betekent wel dat de context veel groter is dan de paar seconden die viraal gingen.
En juist die context bepaalt uiteindelijk of politieoptreden rechtmatig oftewel proportioneel en subsidiar is geweest.
Wat veel mensen niet begrijpen over politiegeweld
Wanneer mensen het woord politiegeweld horen, ontstaat vaak direct een negatieve associatie. Alsof geweld per definitie fout is. Maar dat is juridisch รฉn praktisch onjuist en onhaalbaar.
Een politieagent heeft de wettelijke taak om de openbare orde te handhaven en strafbare feiten op te sporen. In kernwaardes gesproken: waakzaam en dienstbaar te zijn.
Soms lukt dat al door โnormaleโ communicatie. Soms door de-escalerend op te treden. Soms door te onderhandelen. Als mensen niet meewerken, zelf agressie en/of geweld gebruiken, is het soms noodzakelijk dat er geweld door de politie gebruikt wordt. Om de situatie op te lossen of uit voorzorg voor eigen en/of andermans veiligheid.
Als je alle politieoptredens bij elkaar optelt, dan gebeurt dat gelukkig relatief weinig, maar het hoort wel bij het werk. Hoe lelijk dit soms ook is. Het is natuurlijk ook wat we in de media zien en daardoor kan het beeld vertekend raken over de mate waarin politiegeweld wordt gebruikt.
Weet รฉรฉn ding. Ik heb duizenden politiemensen opgeleid.
Nog nooit ben ik iemand tegengekomen die ’s morgens opstond met het idee:
“Vandaag ga ik eens een lekkere portie geweld gebruiken!”
Integendeel.
De meeste agenten proberen juist alles uit de kast te halen om geweld te voorkomen, te de-escaleren zoals wij dat noemen.
Want de-escalatie getuigt van mentale kracht en professionaliteit en, ook iedere geweldstoepassing betekent immers papierwerk, verantwoording, spanning, onderzoek en vaak ook een mentale belasting voor de verdachte, de omstanders en de betrokken collegaโs.
Twee woorden die alles bepalen
Tijdens mijn optreden bij RTL Nieuws werd ik gevraagd naar twee begrippen die binnen ieder politioneel optreden centraal staan: Proportionaliteit en subsidiariteit.
Dat klinkt juridisch.
Maar eigenlijk zijn het heel menselijke vragen:
- 1. Was de hoeveelheid geweld in verhouding tot de situatie en de gebeurtenis? (proportionaliteit)
- 2. En was dit het minst ingrijpende middel dat op dat moment beschikbaar was? Is bijvoorbeeld het juiste geweldsmiddel (wapenstok, pepperspray, taser, vuurwapen) gebruikt? (subsidiariteit).
Dat zijn uiteindelijk de vragen die onderzocht worden:
- Niet door Twitter en/of Facebook
- Niet door de (internationale) media
- Niet door mensen die 17 seconden video hebben gezien.
Maar door een onafhankelijke commissie die het volledige dossier oftewel de feiten en omstandigheden beoordelen.
Het onderzoek waar bijna niemand over praat
Wat veel mensen niet weten, is dat politiegeweld niet onder het tapijt wordt geschoven. Sterker nog. Binnen de politie bestaat een uitgebreid en onafhankelijk systeem om geweld te beoordelen, te onderzoeken รฉn ervan te leren.
Geweld wordt gemeld.
Er wordt gekeken naar de feiten en omstandigheden.
Er wordt dus beoordeeld of het optreden proportioneel en subsidiair was.
En wanneer daar aanleiding toe is, kunnen ook VIK (bureau Veiligheid, Integriteit & Klachten), het Openbaar Ministerie (OM) of zelfs de Rijksrecherche betrokken raken.
Als er door de onafhankelijke commissie geen nalatigheid wordt verweten en/of collegaโs niet van strafbare feiten worden verdacht, wordt er alsnog binnen de organisatie lering uit getrokken. Afhankelijk van de uitkomst van het onderzoek kan de desbetreffende agent(en) of een hele eenheid verder worden geprofessionaliseerd op een specifiek handelen en optreden.
Dat systeem bestaat niet omdat de politie fouten verwacht.
Dat systeem bestaat omdat de politie het geweldsmonopolie bezit en door deze unieke positie beoordeeld dient te worden. Daarnaast willen zij als organisatie transparant zijn en laten zien dat ze bereid zijn om naar zichzelf te kijken.
- Ook wanneer het spannend wordt.
- Ook wanneer de camera draait.
- Ook wanneer heel Nederland en de rest van de wereld meekijkt en een oordeel heeftโฆ
Waarom dit ook iets zegt over ons
Wat mij misschien nog wel meer fascineert dan het incident zelf, is wat er daarna gebeurt. Binnen enkele uren ontstaat er een digitaal tribunaal. Mensen kiezen partij. Agenten worden veroordeeld. Verdachten worden veroordeeld. Organisaties worden veroordeeld. En vaak zonder dat iemand het volledige verhaal kent.
Dat heeft alles te maken met iets waar ik als trainer en spreker over mentale kracht veel over vertel en mensen in opleid. Ons brein houdt van snelheid. Niet van nuance.
In dit soort situaties vindt ons emotionele brein het heerlijk om gelijk te reageren en te oordelen. Sociale media belonen ook nog eens deze snelle reacties waardoor onze ratio nog meer naar de achtergrond gaat.
Vaak verdwijnen dan de doordachte reacties, de nuances enโฆ het afwachten.
Er ontstaat een onwijze polarisatie terwijl de feiten en omstandigheden nog onderzocht worden.
Vertrouwen in collega’s. Vertrouwen in het proces.
Laat รฉรฉn ding helder zijn.
Mocht uit onderzoek blijken dat collega’s fouten hebben gemaakt, dan wordt dit onderzocht en kan dit uiteindelijk bij het Openbaar Ministerie (OM) terecht komen.
Niet leuk maar dat hoort ook bij professionaliteit, verantwoordelijkheid en het zogenaamde geweldsmonopolie.
Als geweldsspecialist binnen de overheid heb ik dit vaak tegen politiemensen en militairen gezegd: โJullie werken in een glazen huis. Jullie handelen wordt beoordeeld, of je nu wilt of niet!โ
Geen blind vertrouwen. Maar wel eerlijkheid.
De ruimte om de feiten en omstandigheden te onderzoeken voordat we oordelen. De ruimte om het hele verhaal te kennen voordat we conclusies trekken. En de ruimte om te erkennen dat professioneel politieoptreden soms veel ingewikkelder is dan een filmpje van 17 seconden doet vermoeden.
Want uiteindelijk draait rechtvaardigheid niet alleen om wat we zien.
Maar ook om wat we nog niet weten…
Alvast voor het volgende incident; dank allemaal voor jullie geduld en terughoudendheid!
“Michael Kortekaas is voormalig docent Integrale Beroepsvaardigheden Training (IBT), geweldsspecialist, spreker over mentale kracht en regelmatig duider bij RTL Nieuws, EditieNL en RTL Boulevard op het gebied van politieoptreden, veiligheid en weerbaarheid.”
Meer weten?
management@michaelkortekaas.nl
Proportionaliteit en subsidiariteit zijn de twee juridische kernbeginselen die bepalen of een politieagent geweld mag gebruiken. Ze zijn wettelijk verankerd in Artikel 7 van de Politiewet 2012 en worden in de praktijk uitgewerkt en begrensd door de Ambtsinstructie voor de politie, de Koninklijke Marechaussee en andere opsporingsambtenaren.
De concrete toepassing van deze beginselen ziet er als volgt uit:
De Beginselen (Politiewet 2012)
- Subsidiariteit: Je zet alleen geweld in als lichtere, geweldloze middelen (zoals praten, de-escaleren of waarschuwen) niet werken of onvoldoende soelaas bieden om je taak te volbrengen. Het is altijd het minst ingrijpende middel dat passend is.
- Proportionaliteit: Het geweld moet in verhouding staan tot de ernst van de situatie. Het doel (bijvoorbeeld het stoppen van een gevaarlijk persoon) moet opwegen tegen de inbreuk op de lichamelijke integriteit van de verdachte.
Uitvoering in de Ambtsinstructie
De Ambtsinstructie is een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB). Hierin worden de beginselen uit de wet vertaald naar concrete regels voor specifieke situaties:
- Toegestane geweldsmiddelen: De Ambtsinstructie geeft exact aan welke geweldsmiddelen de agent tot zijn beschikking heeft (bijvoorbeeld fouilleren, handboeien, pepperspray, de wapenstok of het vuurwapen) en in welke situaties deze inzetbaar zijn.
- Beoordelingsruimte vs. Regels: De termen ‘proportionaliteit’ en ‘subsidiariteit’ worden niet letterlijk in elke bepaling van de Ambtsinstructie genoemd, maar vormen de onderliggende toets voor elk handelen. Zo mag een agent volgens de Ambtsinstructie een waarschuwingsschot lossen, maar of dit in een concrete situatie proportioneel en subsidiair is, blijft te allen tijde ter beoordeling van de agent (en eventueel de rechter).
- Aanvullende eisen: De Ambtsinstructie stelt in veel gevallen dat aan geweldstoepassing een waarschuwing vooraf moet gaan.
Let op: Zelfs als een agent zich strikt aan de letter van de Ambtsinstructie houdt, kan achteraf in een rechtszaak alsnog worden getoetst of het geweld in die specifieke context voldeed aan de bredere eisen van proportionaliteit en subsidiariteit
